Worden honingbijen straks geweerd uit alle natuurgebieden?

Ook rond andere Natura 2000-gebieden wordt steeds vaker gekeken naar de rol van bijenvolken. Natura 2000 is bedoeld om kwetsbare natuur te beschermen. Daar is niets mis mee. Natuurlijk moeten bijzondere natuurgebieden zorgvuldig worden beheerd.

Maar de vraag is wat er gebeurt als honingbijen bij voorbaat als risico worden gezien. Dan kan elk bijenvolk in of rond een beschermd gebied onderwerp worden van discussie. Moet er een vergunning komen? Moet er een voortoets plaatsvinden? Mag een imker nog wel bijen plaatsen als niet volledig zeker is dat er geen enkel effect optreedt?

Daar zit voor de imkerij het gevaar. Niet omdat imkers tegen natuur zijn, maar omdat de spelregels langzaam zo zwaar kunnen worden dat bijenhouden praktisch onmogelijk wordt.

Een vergunningstelsel klinkt op papier als een oplossing. In de praktijk kan het neerkomen op een nulbeleid. Als de houding wordt dat gehouden honingbijen niet thuishoren in kwetsbare natuur, dan worden vergunningen simpelweg niet of nauwelijks verleend. Dan is “vergunning aanvragen” geen oplossing meer, maar een omweg naar verdwijnen.

Dit raakt ook hobbyimkers

Sommige mensen denken dat dit alleen beroepsimkers raakt. Dat is niet zo. Ook hobbyimkers plaatsen bijen bij heide, fruit, natuurgebieden of bloemrijke landschappen. Ook lokale verenigingen krijgen te maken met regels, plafonds en selectieprocedures.

Als gemeenten, provincies en natuurbeheerders steeds vaker gaan bepalen hoeveel bijenvolken nog “acceptabel” zijn, raakt dat de hele imkerij. Vandaag een beperking voor beroepsimkers. Morgen een maximum voor verenigingen. Daarna misschien een vergunningplicht voor iedereen die bijen bij een natuurgebied wil plaatsen.

Voor veel hobbyimkers is een bijenstand bij een natuurgebied bovendien geen commerciële activiteit, maar een manier om dicht bij de seizoenen en het landschap te blijven. Juist lokale imkerverenigingen beheren vaak al jarenlang vaste standplaatsen in overleg met terreinbeheerders. Als zulke plekken verdwijnen, verdwijnt ook een stuk praktische bijenkennis uit de regio.

Dat is waarom dit onderwerp zo belangrijk is. Het gaat niet alleen om een paar bijenkasten op een mooie plek, maar om de vraag of er in Nederland straks nog ruimte blijft voor gewone imkers

De discussie over honingbijen en wilde bijen wordt te snel versimpeld

Veel beleid leunt op de gedachte dat honingbijen voedselconcurrenten zijn van wilde bijen. Maar die redenering is vaak te simpel. Dat honingbijen en wilde bijen soms dezelfde bloemen bezoeken, betekent nog niet automatisch dat wilde bijen daardoor achteruitgaan.

Dan moet je kijken naar de draagkracht van het gebied. Is er werkelijk voedseltekort? Zijn er minder nesten? Dalen populaties? Komt dat door honingbijen of door gebrek aan bloemrijkdom, nestgelegenheid, verkeerd maaibeheer, stikstof, droogte of versnippering?

In een discussie op Foodlog werd dat scherp verwoord door Dick Veerman:

“Wil je weten of een soort schadelijk is voor een andere dan moet je kijken naar de draagkracht van het gebied.”

Dat is precies waar het om draait. Niet de simpele vraag of honingbijen en wilde bijen op dezelfde bloem kunnen zitten, maar de vraag of een gebied onvoldoende voedsel en leefruimte heeft voor gezonde populaties.

Ook Jacques van Alphen, oud-hoogleraar ecologie, benadrukte in diezelfde discussie dat goed onderzoek de basis moet zijn voor natuurbeleid:

“Mijn verhaal is een pleidooi voor goed wetenschappelijk onderzoek als basis voor beslissingen over natuurbeheer.”

Dat klinkt logisch, maar in de praktijk lijkt beleid soms harder te gaan dan het onderzoek.

Voorzorg mag geen automatisme worden

Natuurlijk begrijpen wij dat natuurbeheerders voorzichtig willen zijn. Wilde bijen en andere insecten staan onder druk. Dat is waar. Maar voorzorg mag geen automatisme worden waarbij honingbijen zonder harde onderbouwing worden geweerd.

Want dan ontstaat een gevaarlijke redenering: omdat niet alles honderd procent zeker is, weren we voor de zekerheid de imker. Die lijn klinkt veilig, maar kan in de praktijk desastreus uitpakken voor de imkerij.

In dezelfde Foodlog-discussie schreef een reageerder bijvoorbeeld dat hij als natuurbeheerder zou zeggen: “uit voorzorg geen honingbijen in/nabij natuurgebieden.” Dat soort uitspraken laten zien waar het risico zit. De discussie verschuift dan van feiten naar grondhouding: honingbijen worden niet meer gezien als onderdeel van het landschap, maar als iets dat bij voorbaat verdacht is.

Lees ook het artikel van Jaques van Alphen:

Voor u lijkt dit misschien vooral een discussie tussen imkers, ecologen en overheid. Maar onder de oppervlakte speelt een belangrijke vraag: mag een overheid bijenvolken beperken of weren op basis van mogelijke effecten, of moet eerst duidelijk zijn dat daar ook echt voldoende onderbouwing voor is? Juist dat punt maakt deze ontwikkeling zo belangrijk voor de toekomst van de Nederlandse imkerij.

Het belangrijkste punt is dat deze discussie juridisch nog niet klaar is. Het plaatsen van bijenvolken in of rond een natuurgebied is niet automatisch een vergunningplichtige Natura 2000-activiteit. Daarvoor moet eerst duidelijk zijn dat er sprake kan zijn van significante gevolgen voor de instandhoudingsdoelen van dat gebied.

Dat onderscheid is belangrijk. Natuurlijk bezoeken honingbijen bloemen. Natuurlijk hebben bijen invloed op hun omgeving. Maar dat betekent nog niet dat zij aantoonbare schade veroorzaken aan beschermde natuurdoelen. Er is een groot verschil tussen “er is een mogelijk effect” en “er is juridisch voldoende onderbouwd dat dit effect significant is”.

Juist daar zit volgens ons de kern van de zaak. Veel onderzoeken laten zien dat honingbijen en wilde bestuivers soms dezelfde bloemen bezoeken. Maar daarmee is nog niet bewezen dat wilde bijenpopulaties achteruitgaan door honingbijen. Ook is daarmee nog niet bewezen dat bijenvolken zorgen voor verslechtering van Natura 2000-gebieden.

Het standpunt van de BVNI en imkers

De BVNI, de beroepsvereniging van Nederlandse imkers, volgt deze ontwikkeling met grote zorg. Samen met andere imkerorganisaties wordt gekeken hoe hierop gereageerd moet worden. De eerste lijn is duidelijk: voordat imkers richting vergunningen, voortoetsen of beperkingen worden geduwd, moet eerst juridisch helder zijn of daar wel voldoende basis voor is.

Dat is geen weigering om mee te denken. Imkers begrijpen dat natuurgebieden zorgvuldig beheerd moeten worden. Ook begrijpen wij dat grote concentraties bijenvolken op sommige plekken vragen kunnen oproepen. Maar maatregelen moeten wel gebaseerd zijn op feiten, goed onderzoek en een juiste juridische onderbouwing.

Wat wij willen voorkomen, is dat honingbijen uit voorzorg steeds verder worden geweerd, zonder dat is aangetoond dat zij daadwerkelijk de oorzaak zijn van achteruitgang van wilde bestuivers of natuurdoelen. Als die lijn eenmaal wordt ingezet, kan dat gevolgen hebben voor heel Nederland.

Onderzoek moet zorgvuldig worden gebruikt

Onderzoeken naar honingbijen, wilde bijen en bloembezoek zijn belangrijk. Maar zulke onderzoeken moeten wel goed worden geïnterpreteerd. Een telling van insecten op bloemen laat zien wat op dat moment op die plek is waargenomen. Het bewijst nog niet automatisch dat er voedseltekort ontstaat, dat wilde bijen minder nesten maken of dat populaties verdwijnen.

Ook moet goed worden gekeken naar de plek en methode van onderzoek. Zijn de tellingen representatief voor het hele gebied? Is er gekeken naar de draagkracht van het landschap? Zijn er meerdere jaren onderzocht? Is er gekeken naar de werkelijke oorzaken van achteruitgang, zoals bloemarmoede, stikstof, verkeerd maaibeheer, droogte of gebrek aan nestgelegenheid?

Als onderzoek te snel wordt vertaald naar beleid, ontstaat het risico dat imkers worden beperkt op basis van aannames in plaats van harde conclusies.

Waarom dit iedereen aangaat

Dit gaat niet alleen over imkers. Dit gaat ook over de vraag hoe wij in Nederland omgaan met natuur, landbouw en bestuiving. Honingbijen spelen een belangrijke rol in de bestuiving van fruit, zaden en gewassen. Daarnaast leveren zij Nederlandse honing, een streekproduct dat rechtstreeks verbonden is met het landschap.

Als imkers steeds minder ruimte krijgen, verdwijnt er meer dan alleen een paar bijenkasten. Dan verdwijnt ook kennis, ervaring, bestuivingscapaciteit en een eeuwenoude verbinding tussen mens, bij en landschap.

Daarom vinden wij dat deze discussie niet in stilte mag plaatsvinden. Consumenten, natuurliefhebbers, imkers, boeren en beleidsmakers moeten weten wat hier op het spel staat.